Amputasyon nedir?

Bir uzvun (kol veya bacak) tamamını veya bir kısmını herhangi bir tıbbı nedenle vücuttan ayırma işlemine amputasyon denir.

Uzvun kalan kısmına ise güdük denir. Artık amputasyon geçirmiş bir güdüğü olan bireye de ‘ampute’ denir.

Amputasyondan sonra protez yapımına kadar nelere dikkat etmeliyiz?

  • Ağrı kontrolü
  • Cilt ve Yara bakımı
  • Güdüğün Şekillenmesi
  • Kasların Kuvvetlendirilmesi
  • Rehabilitasyon
  • Kilo kontrolü
  • Geçici protez uygulanması

Ağrı Kontrolü

Diğer rehabilitasyon aktivitelerine geçebilmek için ağrı kontrolü ön koşuldur. Operasyona ve doku travmasına bağlı genellikle uygun tedaviyle yara iyileşmesiyle birlikte düzelir. Amputasyonlarda bir de doku travmasıyla ilgisi olmayan, fantom ağrısı olarak tanımlanan, ilaç tedavisine dirençli bir ağrı tipi görülebilir. Fantom hissi artık yerinde olmayan uzvun yerinde algılanan duyumlardır (örneğin, aslında uzuvda olmayan parmağın kaşınması gibi).

Fantom ağrısı

Fantom ağrısı vücudun artık olmayan bir parçasında ağrı hissi duyulmasıdır. Bir zamanlar bu ağrı, amputasyon sonrası yaşanan psikolojik bir olgu olarak görülmekteydi, ancak günümüzde, bu hislerin omurilik ve beyinde oluştuğu bilinmektedir. Herkes fantom ağrısı yaşamaz ve doktorunuz ilaç, fizyoterapi, dinlenme tekniklerinin kullanımı ve diğer seçenekleri içeren tedavi seçenekleri konusunda sizinle görüşecektir.

Fantom hissi

Fantom hissi, fantom ağrısından farklıdır. Fantom hisleri, amputasyon işleminden hemen sonra düzenli olarak görülür ve bunlar vücudun amputasyon sürecinden sonra duyulan gerçek, ağrısız hislerdir.

Uzmanlar, içsel olarak uzuv kaybının kabullenilmesinin, güdük masajının, bandajlamanın yarattığı homojen basının, egzersizlere erken başlamanın, geçici protez kullanmanın ve fizik tedavinin fantom ağrısını gidermede etkili olduğunu bildirmektedirler. İlk aylarda çevre ısısının çok soğuk ya da sıcak olması, ruhsal çöküntü, gerginlik, uykusuzluk, ampute bacakta dolaşım bozukluğu, uzun süre hareketsiz kalmak ve geçiril,mekte olan bazı enfeksiyonlar (gribal enfeksiyon, idrar yolu enfeksiyonu gibi) ağrıyı arttırabilmektedir. İleri dönemde ağrı nedeni genellikle güdük bakımındaki ihmalkarlık ve düzgün giyilmeyen protezlerdir. Bunu kontrol etmek için protez giyilip birkaç adım atılarak, protezin doğru yerlerden destek alıp almadığı belirlenir.

Cilt ve Yara bakımı

Dikişler alındıktan sonra güdük her gün yumuşak bir bez ve sabunlu ılık su ile temizlenmeli ve yumuşak bir havlu ile iyice kurulanmalıdır. Güdüğe uygulanan hafif masaj hem dolaşımın düzenlenmesine, hem cilt duyusunun normale dönmesine, hem de güdüğün psikolojik olarak kabullenmesine yardımcı olacaktır. Yara yerinde aşırı skar oluşumu ve doku yapışıklıklarını önlemek veya çözmek için küçük dairesel hareketlerle daha derin masaj yapılmalıdır. Yapışık skar dokusu önemli bir ağrı nedenidir. Ancak ödem devam ettiği sürece derin masajdan kaçınmak gerekir. Yara iyileşmesi uzun sürmüş, diyabetli veya dolaşım sorunun olan hastalar yara yeri enfeksiyonu bakımından daha fazla risk altındalar. Bu grup protez kullanıcılarının veya sonradan cilt problemlerine eğilim gösteren protez kullanıcıların, güdük bakımı için özel hijyen ürünleri kullanmalarında yarar vardır.

Protez ilk uygulandığında günde 3-4 kez her defasında 15-20 dakikadan fazla olmayacak şekilde giyilir. Çıkarılıp cilt kontrol edildiğinde beş dakikadan fazla devam eden kızarıklık yoksa, protez 1-2 saat giyilmeye başlanabilir. Daha sonra iki saate bir ve ağırlık taşıyıcı aktiviteler sonrası cilt kontrol edilmelidir. Daha sonra süre giderek arttırılarak, protez günde iki defa güdüğü havalandırmak ve güdük ile protez temizliğini yapmak üzere çıkarılır.

Güdüğün Şekillenmesi

Operasyon sonrası ödem, baş edilmesi gereken başlıca sorundur. Cerrahi müdahaleye bağlı gelişen ödem vücudun doğal bir tepkisidir ve normal şartlarda 1-2 hafta içinde düzelir. Bu dönem içinde uygulanan sargılar, bandajlar ve geçici protezler ödemi kontrol etmeye yöneliktir. İnatçı ödemlerde tıbbı desteğin yanı sıra güdüğün kalp seviyesinin üzerinde dinlendirilmesi, uzman terapist tarafından uygulanan: Elastik bandaj, Kompresif bandaj, Silikon liner önerilmektedir. Elastik bandaj uygulaması ödem tedavisinde kullanılan geleneksel yöntemdir. Öncelikle sağlık personeli tarafından uygulanır, daha sonra hasta veya yakınına öğretilerek devredilir. Çok gevşek sarılan bir bandaj istenilen etkiyi yapmazken, çok sıkı sarılan bir bandaj veya güdük ucu gevşek üştü sıkı sarılmış bir bandaj, tabloyu daha kötüleştirerek dokulara zarar verebilir. Elastik bandaj güdüğü travmalara karşı geçici protezler kadar iyi koruyamaz ve düzenli egzersiz yapılmışsa dizin kalıcı olarak bükülmesine yani kontraktür oluşumuna engel olmaz.

Kasların kuvvetlendirilmesi

Ampute rehabilitasyonunda egzersizlerin amaçları; eklem hareket açıklığını korumak, kontraktürleri önlemek, güdüğün kan dolaşımını artırmak, güdüğe şekil vermek, kas kuvvet dengesini sağlamak, kas zayıflığını önlemek, kardiyopulmoner fonksiyonel kapasiteyi ve egzersiz enduransını arttırmaktır. En kısa zamanda proteze geçebilmek, yürümek ve merdiven inip çıkmak için güçlü ve esnek kaslara ihtiyaç vardır. Ağrı, hareketsizlik ve ampütasyona neden olan etkenler nedeniyle kaslar zayıflamaktadır. Bu nedenle proteze geçmeden önce kaslar güçlendirmeye başlanmalıdır. Cerrahi yaranın drenajıyla birlikte tıbbi durumun stabil olması ve ağrı kontrolünün sağlanması şartıyla egzersiz programına başlanır. Ampute ekstremiteye yönelik ve ağrı sınırında eklem hareket açıklığı egzersizlerine başlanmalı, takiben sağlam ekstremite ve gövde kaslarının kuvvetlendirilmesine geçilmelidir. Yatak içi mobilizasyon, transferler ve hastanın durumu uygun ise protezsiz yürüme egzersizleri başlanmalıdır. Alt ekstremite amputasyonlarında en geç bir hafta içerisinde koltuk değneği ile yürüme eğitimine başlanmalıdır. Egzersiz programları amputasyon seviyesine göre düzenlenmelidir. Her bir egzersiz başlangıçta günde 2-3 defa 10’ar tekrarlı yapılmalıdır.  Egzersiz yaparken nefesin tutulmamasına özen gösterilmelidir.

Rehabilitasyon

Kişinin diz altı ampütasyonu varsa, güdük kendi haline bırakıldığında, kalça eklemi öne, dışa ve yana açılma; diz eklemi ise bükülme eğilimi gösterir. Bu durumda dizin bükülmemesine özen gösterilmelidir. Tedbir alınmaz ise bu durum eklemlere yerleşir (kontraktür oluşur) ve protez uygulamasını ve yürümeyi zorlaştırır. Bu durumu engellemek için ilk günden itibaren fizyoterapistiniz tarafından gösterilecek ‘Doğru pozisyonlama’ ve takip edilecek düzenli beden egzersizlerine başlanmalıdır.

Doğru pozisyonlama

Bacak amputasyonundan sonra, kas kontraktürü gibi komplikasyonları önlemek, kalan eklemlerinizde tam bir hareket açıklığı sağlamak ve sağlıklı kan dolaşımını desteklemek için artık uzvunuzu doğru pozisyonda tutmak çok önemlidir.

Diz altı amputasyonlar için: Otururken, güdüğünüzün ucunu daima destekleyin ve dizinizi düz tutun. Tekerlekli sandalyede “ampute tahtası” kullanabilirsiniz ve normal bir sandalyede otururken ise desteklemek için aynı yükseklikte ikinci bir sandalye kullanabilirsiniz.

Hem diz altı hem de diz üstü amputasyonlar için: Yüzüstü yatarak, dizüstü kasların gerilmesini sağlarız.Böylelikle çok uzun süre oturmaya bağlı gelişebilecek kontraktürlerin önüne geçmiş engellemiş oluruz. Günde birkaç kez bu pozisyonda 15 ila 20 dakika geçirmeye çalışın.Bu protez uygulanmadan önce kantraktür dediğimiz eklem hareket kısıtlılıklarını engellemede en etkin yöntemlerden biridir.

Öğreneceğiniz güdük hareketleri aynı zamanda güdüğün düzgün oval şekil almasında, ödem kontrolünde ve dokuların iyi beslenmesinde de etkilidirler.

Güçlendirici kol ve gövde egzersizlerine tercihen ampütasyondan sonra başlanmalı ve güdük egzersizlerine ara verilmek zorunda kalınsa bile ve protez uygulandıktan sonra da hedeflenen bağımsızlık düzeyine ulaşana kadar devam edilmelidir. Bu egzersizler yataktan sandalyeye ve koltuk değneği ile transferlerin kolaylıkla yapılması ve protezle veya protezsiz yürüme eğitimi için yeterli kondisyonun korunması için gereklidir. Bu temel hareketlerin yanında, durumunuza özel belirlenecek egzersizleri fizyoterapistinizden öğrenerek uygulamanız yararınıza olacaktır.

Geçici protezlerin kullanım amacı

  • Geçici protezler ameliyattan hemen sonra veya yara iyileşir iyileşmez kullanılabilir.
  • Elastik bandajdan sonra geçici protezler daha etkin bir güdük şekillenmesi sağlar. Aynı zamanda kullanıcı proteze alışır ve güdük soket içinde nihai şekline alır.
  • Erken yürümeyi izin verir.
  • Çoğu yaşlı hasta geçici protezleri ile koltuk değnekleri kullanarak güvenli bir şekilde adım atabilir. Bazı kişiler bu protezlerle işine dönebilir.
  • Ampute kişilere geçici protez kullanma süreci pozitif bir motivasyon sağlar.
  • Kalıcı protezde görülebilecek soruların önceden değerlendirilebilmesine olanak sağlar.
  • Fantom ağrısı oluşmuşsa daha hızlı geçmesine yardımcı olur.